Canım ben gelemiyorum ama Suretim yolda!

“Yanlış hayat, doğru yaşanmaz”
Theodor Adorno - Minima Moralia

Bir sabah uyandığında kendi dünyasından çok daha iyi bir dünyaya uyandığını sanmıştı insan... Eskiden canavarında görmek istemediği yanlarını görürken olmak istediğine dönüştü. Bundan önce Sanayi Devrimi'nin tetiklediği bütünü algılayamayan birey, bu kaos ortamına uyumlanma sürecinde Adorno'nun tabiriyle “yaşam yaşamıyor” evreninde farklı görünümlerde yaşamaya çalıştı. Bazen çılgın bilim adamı kavramı tezahür etti, kendinde öteki Dr Jekyll'ı yaratırken diğer bir bilim adamı olan Dr Frankenstein, sevmeyeceği bir canavarı kendi eseri olarak ilan etti. Canavarlar ve Soğuk Savaşla yaratığa dönüşen ötekiler, mükemmelliğe doğru yol almaya başladılar. Bilinmeyen yolculuğunda insan, aydınlanmanın diyalektiğinde mükemmelliği aramaya başladı. Oysa mükemmellik, bir mitten ve “Six Feet Under” jeneriğinde morga doğru ilerleyen ölünün ayağındaki bir etiketten fazlası değildi. Küçük bir çocuğun eline mükemmel formatta Barbie ve Ken verildi ve olaylar gelişti.



Barbie ve Ken gerçek sahaya çıkıyor!

Kathryn Bigelow'un “Strange Days” adlı filminde kafalara takılan klipler, başkalarının yaşam deneyimlerine bağımlılığı konu edinir. Bir erkekseniz bir kadının anısını deneyimleyebilirsiniz. Suretler (Surrogates) ise teknolojisine ramak kalmış bir gelecekte fragmanlaşmış insanların evlerine kapanıp güvenli bir ortamda sanal dünyaya hapsolduğu bir gelecekte geçiyor. Film, bu insanların gerçek dünyaya robot kopyalarını salıvermelerini anlatıyor. Barbie ve Ken formatındaki bu sanal insan kopyaları, insanların yapmak istediklerini onlar yerine deneyimliyor. Hatta birçok yerde şarjda ve kutuda gördüğümüz bu robotlar, Barbie ve Ken'in kutu tasarımlarıyla aynı düzleme denk düşüyor. Robert Venditti'nin çizgi romanından uyarlanan Suretler, “Terminatör 3: Makinelerin Yükselişi” hüsranından sonra yönetmen Jonathan Mostow ve senaristler Michael Ferris ve John Brancato tarafından perdeye aktarılıyor.

Mükemmel aşk, mükemmel iş, mükemmel hayat ve kusursuz güzellik gibi kavramlarla reklamları sorgulayan ve Phillip K. Dick evrenine pek çok yönden göz kırpmaya çalışan film, birçok bilim kurgu filminin sureti olarak karşımıza çıkıyor. The Island, Strange Days, Brainstorm, Blade Runner, Minority Report, Total Recall, The Matrix, THX 1138 ve daha nicelerini hatırlatan filmde Bruce Willis, Ajan Greer rolünde karşımıza çıkarken Rosamund Pike, Ajan Greer'in sanal kukla bağımlısı eşi Maggie'yi pek güzel bir şekilde canlandırıyor. Silent Hill'den yakınen tanıdığımız Radha Mitchell de Ajan Peters rolünde yer alıyor. Özdeşleşme yoluyla izleyicinin sureti de Ajan Greer oluyor ve Suretler'i ve yaratıcısını öldürmeye çalışan yokedici silahın peşine düşüyor.



Suretinin kölesi, kendisinin efendisi olamayan insan...

Philip K. Dick uyarlaması olan Ridley Scott filmi Blade Runner'da Deckard'ın kovaladığı Barbie soyundan gelen Pris “I think, Sebastian, therefore I am (Düşünüyorum, Sebastian, öyleyse varım)” der. Suretler, Blade Runner'a göz kırpmaya çalışırken replikantları düşünen kopyalar değil sadece yapay zekâ formatında bozuma uğramış makine olarak sunuyor. Aslında Hegel’in Efendi köle diyalektiğinden hareketle Suretler, insanların köleleştirdiği bir toplum gibi dururken insanlar da efendiliklerinde köleleşiyorlar. Teknolojinin gelişmesiyle mitolojik bir dönüşüm insanı ilkelliğine döndürüyor. Mükemmel vücutlara hapsolmuş yapay zekâya insan dönüşüyor. Akla bu arada Habermas'ın Marcuse eleştirisindeki tekniğin kendisinin iktidar olduğuna dair söylem geliyor. Bağımlılıktan kurtulmak için Barbie Soykırımı da kaçınılmaz oluyor. Çılgın bilim adamı “Tanrım ben ne yarattım” diyor ve yok etmeye çalışıyor.

Bugün bir Facebook ya da evde pijamalarımızla işlevsizleştiğimiz bizim yerimize herhangi bir görevi gerçekleştiren internet dünyasından uzak olmayan Suretler Evreni'nde insanın kendini ötekileştirmesine bakıyoruz. Suretler, hayatın tamamını algılayamamanın yarattığı korkudan dolayı eve kapanıp dış dünyaya anne karnından bakan, suretinden çıkıp dışarıda yürürken adapte olmakta zorlanan insanların bir geçit kullanır gibi kendi hayatlarının operatörleri olmalarını anlatıyor. Bir yandan da Bruce Willis, kovalamaca sahnesinde oradan oraya insanüstü atlamasını gerçekleştirip Terminatör'e saygı duruşunda bulunurken “Zor Ölüm” serisinden miras kalan aksiyon performansını biraz yaşlanmış şekilde sergiliyor. Film de zaten polisiye ve bilim kurgu türlerinden daha çok aksiyon sevenin gönlünü hoş edebiliyor. Jonathan Mostow, Terminatör lanetinden kurtulamıyor ve hiç de fena olmayan bir senaryoyu yüzeysel bir anlatımla peliküle döküyor. İzleyici kendi sureti olan Philip K. Dick formatındaki Greer'le bazen özdeşleşemiyor hâlbuki filmin konusu çok yakın bir geleceği anlatıyor. Bilim kurguya katharsis aşamasında daha çok yaklaşan Suretler, kaosa neden olan teknolojiyi sonlandırarak şu an izleyicinin yaşamındaki statükoyu korur. Achilleus, topuğundan vurulur. Bunu öncelleyen faktör ise Narkissos'un sudaki yansıması olan mükemmel güzelliğe âşık olduğunda kendisi yerine bir başkasına âşık olduğunu bir yanılsamayla ömrünü çürütmesi olsa gerek.

Faşist kaynaklardan beslenen mükemmel yaşamı konu alan Suretler, sanal ortamın hayatınıza getirdiği kolaylıkların kişiyi özgürlüğünden feragat ettirerek bağımlı olmasıyla ilişkilendiriyor. Orijinal yerine kopyanın iktidarı sinemanın ta kendisinde de hızla ilerlemekte olduğunu hatırlıyoruz bir yandan... Zaten günümüz teknolojisinin hızla ilerlediği gerekli teknolojinin uzakta olmadığı bir evreni uyaran bir yandan da “bilgisayarı kapayın ve dışarı çıkıp etrafınıza bir bakın” diye titreşim yollayan film, anlatımına ve kurgusuna daha önem verilmesi açısından “keşke biraz daha proje üzerinde çalışılsaydı, ince elenseydi” dedirtiyor. Neyse şimdi bilgisayarınızı bir süreliğine kapatın, biraz yürüyüşe çıkalım.

Özge Öndeş
Kaynak: resetmagazine.net/resetsayi43/sinema/Surrogates.html

Gözleri tamamen bağlayan bir gösteri: The Prestige

"Zaman zaman, geceleyin, bir yüz belirir
Ansızın bir aynanın gölgesinde bizi gözetleyen;
Sanatın bu aynaya benzediğini düşlüyorum
Ansızın bize kendi yüzünü açınlayan"

Arte Poética - Jorge Luis Borges

Alan Parker'ın Angel Heart adlı filminde yaşanan olayların vardığı noktaya şaşırırsınız. Aslında size verilen ipucu Robert De Niro'nun canlandırdığı Louis Cyphre isminde saklıdır. Yüzlerce kez bu ismi duyarsınız ama anlamlandıramazsınız. İsmini filmde pek çok kez duyarsınız ama Cyphre ve Mickey Rourke'un canlandırdığı Harold Angel'ın olay örgüsünde yeri ortaya çıktıktan sonra ne olduğunu kavrarsınız. Bundan yıllar sonra algıyla oynayan başka bir film benzer bir şekilde önce seyirciyi selamlar, gözü bağladıktan sonra şöyle seslenir:

“Abrakadabra”

Christopher Nolan filmi The Prestige'de Viktorya dönemi Londra'sında iki sihirbaz Robert Angier (Hugh Jackman) ve Alfred Borden (Christian Bale) birlikte çalışmaktadır. Gösterilerin birinde Angier'in hırsını tetikleyen kırılma noktası yaşanır. Borden ve Angier rakip haline gelerek birbirlerinin numaralarını geçmek amacıyla “En İyi” olmak için yarışmaya başlar. Onların hikâyesine Angier'in mühendisi Cutter ( Michael Caine), iki sihirbaz arasında gidip gelen ve katalizör görevi gören seksi asistan Olivia Wenscombe (Scarlett Johansson), Angier'den daha yetenekli olan Borden gibi ampül adam Edison'dan daha yetenekli bilim adamı Nikolas Tesla (David Bowie) ve Borden’in hayatına ayak uydurmaya çalışan eşi Julia McCullough (Piper Perabo) eşlik etmektedir.

Nolan bizimle oynuyor...

Üzerine Nicolas Roeg tozu serpiştirilmiş, Blade Runner büyüsünde bir yönetmen Nolan... Kimlik kavramını değişik metotlarla sorgulayan yönetmenin filmografisinde yer alan filmler daha başından bambaşka bir serüvenin işaretlerini veriyor. İlk uzun metrajı Following’i takip eden tamamlanmaya çalışan bir belleğin yolculuğu Memento, katilin peşindeki kaos Insomnia, akıllara ziyan bir Batman başlangıcıyla Batman Begins, izlemekten bıktırmayan bir The Dark Knight... Ve Batman'e bambaşka bir dünya yaratan Batman Begins'le The Dark Knight arasında bir sihirbazlık hilesi olan The Prestige...

Christopher Priest'in aynı adlı romanından uyarlanan The Prestige, sihir unsurunu sinemanın büyüsüne paralel olarak işler. Film, sinemanın icadına denk gelen bir dönemde geçmektedir. Nolan ise sinemanın kendisini sihirbazlık olarak görmektedir. Sihirbazlık numaralarında da dikkatli bakmamanın ya da ilginin başka tarafa yöneltilmesiyle dağıtılmasının sağlandığı katmanlarla örülü “The Prestige”, Nolan'ın sihirbazlık numarası formatıyla seyirciye bilinen bir korku filmi repliği söyletebilir: “Bizimle oynuyor”



Kafesteki kuştan şapkadan çıkan insana

Priest'ın kaleminden sihirbazlık üç aşamada gerçekleşirken Christopher Nolan'ın karelerinde kardeşi Jonathan Nolan'ın kalemiyle bir sihirbazlık gösterisine dönüşür “The Prestige” ... Vaat eder, dönüşüm geçirir ve son “Prestij” safhasında tekrar kaybettiğini geri getirerek tepetaklak eder. Bu evreler gerçek hayatta ve filmde bir hayat, bir ilişki, bir duyguda geçerliyken Robert Angier ve Alfred Borden sanki tek bir kişinin temsili gibi durmaktadır ve ardından bölünmeye başlar. Seyirci için hangi tarafta olduğu aldatıcı bir oyuna dönüşür. Borden aslında iki sihirbaz arasında en iyisiyken şov adamı Angier, filmde yer alan kafeste kuş numarası gibi bir yol çizmektedir. Kuşlar ölür Nolan, şapkadan tavşan yerine insan çıkarır. Film, bir sürü şapkanın yer aldığı karenin fonunda “Dikkatli bakıyor musun?” diyerek açılır. Nolan adlı sihirbaza “The Prestige”de Memento'nun senaryosunda da eşlik eden kardeşi Jonathan Nolan mühendis görevi görür. Ve aynı yıl çekilen diğer sihirbazlık üzerine kurulu Neil Burger filmi The Illusionist'ten daha iyi bir sihirbazlık gösterisi sunmaktadır.

Viktoryen dönemde Dr Jeykll Mr Hyde'ını saklarken The Prestige'de asıl yeteneğin formülü görücüye çıkar. Baskılanmış Viktoryen döneminin öteki yüzünde geçmektedir ama dönem filmine hem yakın hem de çok uzak noktalarda... Mary Shelley bu dönemde Victor Frankenstein adlı bilim adamının insanın kaderine ters icadını kaleme alırken The Prestige'de baskılanmış bilim çağına ters düşecek Frankenstein'daki “Madem beni sevmeyecektin niye yarattın” sözünü hatırlatan benzeri bir icat gerçekleştirilir. Film, yeraltı ya da hasıraltı bilim ve sihirle perdeye yansırken diğer tarafta her çağda yaşanan iktidar sahibi olma yolunda bir rekabeti anlatmaktadır.

The Prestige saplantının hem karakterler hem de filmi seyredenler açısından gözü kör ettiği bir yapıya sahip... Borges'in labirentlerinden çıkmaya çalışırken aynadaki başkasını hatırlatıyor. Yansımalarımızın biz olmadığı, aynanın ardındaki ayna halkı akla geliyor. The Prestige, aynada sihirbazlığa bakan sinema gibi işliyor ve karakterlerine de birçok ayna koyuyor. Angier ve Borden önce birbirlerine bakıyor, sonra sanki bütün her yerine ayna döşenmiş bir düzeneğe giriyor. Sihirbazlık kuralları anlaşmalı bir gizlilik içinde salınırken aynada saklı Borden, “Sırlar benim hayatım” diye vurguluyor. Borden'in sahip olduğu hile ve film onun bozuk para kaybetme numarası gibi duruyor. Paranın iki yüzüne de yeterince dikkatli baktınız mı?

Özge Öndeş

Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi41/sinema/The-Prestige.html

O arabayı çaldım, ben bir serseriyim ama seni seviyorum...

Kısa saçlı bir kadın, üzerinde beyaz bir t-shirt ve siyah bir pantolonla Paris'in görkemli caddesinde “New York Herald Tribune” diye bağırarak yürür. Yanına gelen Humphrey Bogart'ın çocuksu modeli bir adam, gazete satan o kızı tavlamaya çalışır. Bu iki serserinin o caddede yürüyüşü hafızalara kazınacak, yıllar sonra bile unutulmayacaktır: À bout de souffle...


Dikkat bu yazı yüksek miktarda spoiler içermektedir!

Jean Luc Godard yönetmenliğindeki “À bout de souffle” (ben diyim Serseri Âşıklar siz deyin Breathless), gangster adayı genç bir adamla gazeteci adayı genç bir kadının hikâyesini sıra dışı bir sinema diliyle anlatır. Günlerin köpüğü misali hayat yaşayan bu iki kişinin bir sonraki sahnesinde neler yapacağı kolay kolay kestirilemez. Michel Poiccard (Jean-Paul Belmondo), yaptığı araba hırsızlığı sonrasında bir polisi öldürür. Amerikalı bir kadın olan Patricia Francini (Jean Seberg ) adlı New York Herald Tribune gazetesi stajyeri ile karşılaşır. Polisten saklanırken onunla zaman geçirir. Humphrey Bogart'ı taklit eden Michel, Bogie efsanesini kendine model almaktadır. Serseri Âşıklar, bir tür filminin deneysel bir çeşitlemesidir ve bunun eseri olan Poiccard, bir gangstere özenmektedir. Gangster gibi sert bir erkek değildir. Tabiri yerindeyse özünde iyi bir insandır denilebilecek çocuk saflığına sahip metinler arası bir adamdır. Kırılgan gangster'in düşü, Patricia ile olan ilişkisinin sanki Bonnie ve Clyde hikâyesi gibi olmasıdır. Gazetedeki bir haberi Patricia'ya anlatırken ağzından habere dair şu sözler dökülür: “O parayı çaldım, ben bir serseriyim ama seni seviyorum.” Sevgilisinin hırsız olduğunu öğrenmesine rağmen kızın sevgilisiyle ortak olarak Riviera sahillerinde beklediği de gazetedeki hikâyenin sonuna eklenir. Patricia ise fikir hoşuna gitse de sonuna kadar tehlikeli yaşayan Michel'e ihanet eder. Burjuvazinin gizli çekiciliği anarşist bir çocuğun düşüşüne neden olur. Kara film kadını görevini gerçekleştirse de o filmin “kendi duygularım ne olacak acaba” kısmıyla ilgilenen temeldeki dramı fark edemeyen bir resim figürü olarak kısacık saçları ve sigarasıyla yer alır. Bonnie ve Clyde yerine Romeo ve Juliet gibi olmak isteyen

Patricia'nın ne olmak istediği aslında belli değildir. Yeni Dalga'da ilk kez Fransız ve Amerikan kültürleri, Champs Elysees'te (Şanzelize) Serseri Âşıklar sayesinde buluşurken filmin sonunda Amerika, Avrupa'ya ihanet eder ve anlamlandırmamanın ötesinde hiçbir şey olmamış gibi arkasını döner. Filmde kadın, erkek, aşk, hayat, ölüm üzerine diyaloglar film bittiğinde akla tekrarlayarak takılmaya devam eder.

Serseri Aşıkların tesadüfi buluşmasından klasik anlatımın çöküşüne....

Yeni Dalga'nın dikkat çeken filmlerinden Serseri Âşıklar, gişe başarısının yanında Godard'ın sinema kurallarıyla ilgili deneylerini geliştireceği bir basamak olur. Bu deneyler öyle bir hal alır ki Bunuel, Yeni Dalga'da Godard'ın yaptıkları haricinde yeni olanı görmediğini söyler. Serseri Aşıklar'ın hikâyesi François Truffaut, senaryosu ise Godard'a aittir. Claude Chabrol ise teknik danışmanlığını üstlenir. Cahiers du Cinema'da Serseri Aşıklar'a elinde hazır senaryo olmadan sadece Seberg'in Şanzelize'de gösterildiği sahneyi yazarak başladığını belirten Godard, geriye kalan kısım için sahneleri karşılayan notları olduğunu ifade eder. Serseri Aşıklar'ıyla sinemada sınırlamaların yer almadığını göstermek ister. Filmde yasak yoktur, sinemada onun tabiriyle akla gelen her şey yapılabilir. Senaryosuz film hazırlamak ona filme her şeyi yapabilme özgürlüğü de verir. Diyaloglar aralarda yazılır, doğaçlamalar havada uçuşur. Doğaçlama ile önceden hazırlanmış olan birlikte servise sunulur. Kurguda süreklilik olmadan zaman ve mekânda seyircinin alışık olmadığı eksiltmelerle akıp giden bu maratonda orta plan atlamalı kesmeler ip atlamaktadır. Belmondo, silaha uzanır silahı alıp döndüğü orta planı yoktur adam vurulur. Zincirlemeler sinemada sanki daha önceden hiç var olmamış gibi algılanılmak ister. Bir dizi hızlı zincirleme bu yolun akıcı olarak ilerlemesini sağlar. Oyuncular kameraya bakarak seyirciyle konuşur. Film grameri dışında kurulan bu yapıyla klasik anlatı dışında özgürce dolaşmak mümkündür. Bu, sinemada klasik kuralların sonu, kuralsızlığın kurallaşmaya başlamasıyla Hollywood Sineması'yla olan mücadelesinin başıdır. Godard'ın yapıbozumu Picasso'nun resimleri gibidir.

"Serseri Âşıklar", 1983 yılında Jim McBride yönetmenliğinde Hollywood'da yeniden çekilir. Richard Gere'in başrolünü oynadığı film, 1960'taki orijinal versiyonuyla karşılaştırılması mümkün değildir. Hollywood'un aslında kendisine karşı duran bir filmi tekrar çekim furyasına katarak gösterime soktuğu 83 yapımı olan film, başarısız olarak nitelendirilebilir. Serseri Âşıklar, kendinden sonraki dönemde gerek hikâyesi gerekse görselliği açısından pek çok filme ilham kaynağı olur.

Belmondo ve Seberg'in unutulmaz performans sergilediği ve izleyenin öylece bakakaldığı filmde Michel der ki “Yalan söylemek aptalcadır. Pokerde olduğu gibi doğruyu söylemek daha iyidir. Diğerleri blöf yaptığını zanneder ve kazanırsın.” Aslında Michel yalan söylemez, bir şey söylemeye ihtiyaç duymadan çocuk gibi kaçar ve yine sonunda yerde uzanan hayal kırıklığına uğramış bir çocuktur. Seyredeni ise beyaz bir t-shirt üzerine “New York Herald Tribune” yazdırır, dışarı çıkmadan banyodaki aynada kendisiyle o meşhur bakışma yarışmasını yapıp bir küçük çocuk gibi yüzdeki “À bout de souffle” hareketlerini tekrarlar. O arada bir yerde yüzde tuhaf bir gülümseme belirir.

Özge Öndeş

Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi40/sinema/Serseri-Asiklar.html

Akla takılan hafıza kartları zamanı…

Biri beni takip ediyor, hayır ben onu takip ediyorum. Rüyamı yönlendirirken aniden yüksek bir yerden düşer gibi oluyorum. Boşluğa düşerken birden uyanıyorum. Ve ışıklar kapalıyken karanlık bir film böyle başlıyor. Devamında ise sürekli o hissi yeniden deneyimlememe neden oluyor. Duvarda asılı Blade Runner dünyasının kararmış resminden akan bir damla, distopyan manga atmosferindeki bir yılbaşı arifesinde peliküle düşüyor: Strange Days...

Futuristik noir olarak nitelendirilebilecek Strange Days'in yapım yılı 1995. Büyük bir bölümü Steadicam'le çekilen filmin yönetmen koltuğunda Kathryn Bigelow otururken senaryosunda Bigelow'un eski eşi ve “Terminatör”ün babası James Cameron ile Martin Scorsese'nin yönetmenliğindeki “The Age of Innocence” ile “Gangs of New York”un senaristi Jay Cocks'un imzası var. Oyuncular arasında Ralph Fiennes, Angella Bassett, Tom Sizemore ve geçtiğimiz temmuz ayında Rock'n Coke'ta sahne alan filmde de bir şarkıcıyı canlandıran Juliette Lewis yer alıyor.

Yılbaşı arifesinde kaos…

Yıl 1999. Milenyum arifesinde melekler şehri Los Angeles. Anarşizm doyma noktasına ulaşmak üzereyken eski bir polis olan Lenny Nero (Ralph Fiennes), başkalarının anılarını pazarlamaktadır. Klip olarak kafa raflarında yer alan bu anılar sayesinde bir erkek, isterse bir kadın olabilir ya da kişiler, başkaları olup onların deneyimledikleri her şeyi deneyimleyebilmektedir. Gerçek yaşam kesitlerini aktaran bu dijital kayıtlarda Nero, eski sevgilisi Faith'le (Juliette Lewis) geçirdiği günlerin anılarına bağımlıdır. Faith'le tekrar birlikte olmak isteyen Nero'nun hayatı, snuff tarzı bir dijital kayıtla farklı bir yönde ilerlemeye başlar.

Androidler tuhaf günlerde elektrik koyun düşleyebilir mi...

Gondry'nin distopyan filmi Eternal Sunshine of the Spotless Mind'da karakterler geçmişini, anılarını silmeye çalışırken Strange Days'de bu anılar bağımlılık yaratıyor. Geçmiş deneyimleri sayesinde insanlar, başka bir fantazyada “prozac”larını sanal olarak alıyor. Mutluluk başkasının hafıza koridorlarında koştururken bulunuyor. Lenny ise başkalarının anılarını deneyerek yaşamaya çalışan replikalara alternatif deneyimler yaratıyor. Lenny'nin sahte Rolex saatleri de bu noktada mükemmel bir yere düşüyor. Eternal Sunshine'da geçmişini yok ederek ilerlemeye çalışan bellekler, Strange Days'de orijinal hayatlar yerine kopyası yapılan deneyimlerle başkalarının geçmişinden ya da kendi güzel günlerini tekrar yaşamaya çalışan kopyalarına dönüşüyor. Soğuk Savaş dönemi paranoyalarıyla öykülerine yön veren Philip K. Dick'in elektrik koyun düşleyen öteki replikantları, siber punk evreninde farklı bir formülle sunuluyor. Strange Days'de Angela Basset'ın canlandırdığı Mace de bu kopya hayata karşı durup yaşamın gerçek zamanlı olduğunu, playbackler olmadığını söylüyor. Anıların kaybolmak için var olduğunu ve böyle tasarlanmalarının bir sebebi olduğunu savunuyor. Modern hayatın düşüşü akıllara Adorno'yu getiriyor: “Şimdi hayat yaşamıyor.”

Distopyan bakış açısı, konusu ve atmosferiyle birçok filmle karşılaştırılabilecek Strange Days'i seyrederken akıllara Blade Runner, Brainstorm, Strange Days ile aynı yılda çekilen Johnny Mnemonic geliyor. Strange Days'ten sonra çekilen birçok film ise benzer nakaratlara sahip: Open Your Eyes, Existenz, The Matrix, A Scanner Darkly.

Irkçılık ve röntgencilik kavramlarının sorgulandığı filmde ayrıca Skunk Anansie'den Selling Jesus performansıyla Juliette Lewis'ten Pj Harvey esintili Hardly Wait performansı da klip tadında arzı endam eyliyor. Film, gişe başarısı yakalayamasa da izleyenine uzun ama enfes bir maraton sunuyor. Lenny'nin deneyimini yaşayan röntgenci film seyircisi, karanlık sokaklarda oradan oraya koştururken birden duraksıyor. O sırada bir kıyamete “The End” ile eşlik eden The Doors'tan başka bir kıyamet arifesinde şu sözler geliyor: “Strange days have found us, and through their strange hours, we linger alone, bodies confused, memories misused, as we run from the day to a strange night of stone”

Özge Öndeş

Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi39/sinema/Strange-Days.html

Resimdeki mahkum orada olmayan kadın Juliette'e...

Kısa saçlı maviye boyanmış bir kadın, kafede oturup camdan bakıyordu. Kahvesinin yanındaki şekere fincandaki kaşıktan bir damla döküldü. O kazanın etkisi ve acısı gibi bu küçük kazayla damla bütün şekere dağıldı. Bundan yıllar sonra başka bir kadın, elinde sigarayla bir kafede görüldü. Durgun, güçlü ama kırılgan yüzünün arkasında huzursuzdu. Hapisten çıkmıştı ama o kadar acı doluydu ki o ana hapsolmuştu. Kadın aslında bir resimdi ve çerçevelenmişti. Biz, sadece içine bakmaya çalışmıştık...

Fransız akademisyen ve yazar Phillipe Claudel'in ilk yönetmenlik denemesi olan “Il y a longtemps que je t’amie” (Seni O Kadar Çok Sevdim Ki), 15 yıl hapiste yatan Juliette Fontaine'in (Kristin Scott Thomas) ziyaretçisiz geçen yıllardan sonra kız kardeşi Léa'nın (Elsa Zylberstein) yanına gelmesiyle hikayesini anlatmaya başlar. Ailesinin reddettiği Juliette, kız kardeşi tarafından sıcak karşılanır. Anne ve babasının görüşmemesi için kendisine baskı kurduğunu söyleyen Léa, Juliette'i kendi evine getirir. İki Vietnamlı evlat edinilmiş çocuk, Luc adlı bir koca ve kocanın çok okuyan dilsiz babası hapishaneden çıkıp gelen Juliette'in kendi zihninin hapishanesinde yaşadığı güya özgür olan bir dönemin ev sahipleri olurlar.

Aile albümlerinde artık istenmeyen bireyler, bazen budanır ve albümler eksik kalır. Ailesi tarafından aile resminden atılan kendi oğlunu öldürmesi suçuyla hapishanede yatmış Juliette de, kendi varoluşunu çoktan hükmü verilmiş yargılar arasında sürdürmeye çalışır. O arada bir yerde “Üç Renk Mavi”nin Julie'si gelir akıllara... Krzysztof Kieślowski üçlemesinin mavi kısmında acıya boyadığı filmde Juliette Binoche'un canlandırdığı kocasını ve kızını kazada kaybeden Julie... Suya atlayıp yeniden doğmaya çalışan ve her gün ölen Julie... Seni O Kadar Çok Sevdim Ki'de Juliette'le Julie'nin yüzü ve sessizliğindeki acısına bakar insan tekrar sanki...

Emile Friant'la acıya bakmak...

Dostoyevski'nin “Suç ve Cezası”nın dahi sanık kürsüsüne oturtulduğu filmin bir sahnesinde Léa'nın akademisyen arkadaşı Michel ve Juliette müzeye gelir. Juliette, filmin aslında ipucu görevi gören Emile Friant'ın “La Doleur” adlı tablosuna bir anlamda acıya bakar. Juliette'in resme bakakaldığını farkeden Michel, ona yine Friant'ın “Jeune Nancéienne dans un paysage de neige” adlı resmini gösterir. Michel, resimdeki kızı platonik olarak aşık olduğu bir kıza benzettiğini söyler ama kazançlı olanın kendisi olduğunu ekler. Platonik aşkı bir resimde çerçevelidir. Kızın elinde hiçbir şey yokken onun elinde bu resim vardır.

Bazen bir resme bakarsınız ve orada olanın gerçekliğine hayran kalırsınız. Kristin Scott Thomas'ın Juliette performansı da öyle gerçek. Birçok planda gördüğümüz yüzü, zihninde hapsolmuş çerçevelenmiş soğuk ama yanınızda oturan bir kadının portresi gibi. Donuk bakışların ardına gizlenmiş güçlü bir bireyin zihnindeki hapishanenin resmi...Michel'in filmde bahsettiği hikayedeki gibi orada olmayan ama resimde olan...

Filmdeki Vietnamlı evlat edinilmiş çocuklar, ailenin yakın arkadaşı olan Iraklı doktor Amerika'nın geçmişini hatırlatıyor insana... Ama burada resmedilen her ayrıntısında kopmuş bir yaşamın etik anlayışını sorgulaması ve bunun sonucunda katharsise varış...Film ilerledikçe tahmin etmesi zor olmayan bir sonuca sürükleniyor insan... Léa, telefonda bilmediğini öğrenirken küçük Vietnamlı kızın masalı okuması da filme enfes bir başka fırça darbesini konduruyor.

“Seni O kadar Çok Sevdim Ki” iki kız kardeşin ve acıya boyanmış bir kadının öyküsünü anlatıyor. Adını bir şarkının nakaratından alan film, bir şarkıdan birçok mahkum portreye uzanıyor. Stephen King'den olma muhteşem The Shawshank Redemption'da Mr. Brooks'a özgürlüğü verildiğinde ne yapacağını bilememişti. Dört duvar arasında olmaktan daha acısı dış dünyada kendi zihninde esaret altındalıktan kaçmak için bir çakıyla ismini hafızalara kazıdı. Juliette ise bunu görüp çok daha farklı bir şekilde arttırıyor ve yine de yaşıyor: “Birinin çocuğunun ölmesi hapishanelerin en kötüsüdür. Asla çıkamazsın.”

ÖZGE ÖNDEŞ

KAYNAK: http://www.resetmagazine.net/resetsayi37/sinema/I-Have-Loved-You-So-Long.html

Ötesi ve ötekisi olmayan yer Pleasantville

Bir varmış bir yokmuş, evvel zaman içinde modern diyarların birinde biri erkek diğeri kadın iki kardeş yaşarmış. Erkek, ütopyası olan bir TV dizisinin hayranıymış, kadın da hayatın zevklerinin... Erkek, sanki bir rüyadaymış. Rüyasında yasak kumandayı kardeşiyle paylaşamamış. Bir anda kendini kardeşiyle Alice misali düştüğü harikalar diyarında, sevdiği TV dizisinin içinde bulmuş. İlk başta replikanın replikası olarak mutlu olduğu ve her şeyin mükemmel gözüktüğü rüyası, daha sonra hiç de beklemediği bir yer çıkmış. Kız kardeşi kafasına bir elma atmış ve rüyayı birlikte yönlendirmeye başlamışlar. Burada yaşam soğuk ve siyah beyazmış, izleyen de üstüne bir battaniye alıp kumandanın yanlış bir tuşuna basmış...

Mükemmel bir dünyada inecek var!

Gary Ross tarafından yazılan ve yönetilen Pleasantville, kanallardan kanala geçişin ardından felaket senaryolarının sıralandığı bir girişle başlar. David (Tobey Maguire), mükemmel aile kavramının ve hatta her şeyin mükemmel olarak göründüğü bir hayatın temsili olan Pleasantville dizisinin hayranıdır. Pleasantville dizi maratonunu seyretmek üzere koltuğuna kurulmuşken kardeşi Jennifer'la (Reese Witherspoon) kumanda kavgası yapar ve kumanda kırılır. O sırada tuhaf bir televizyon tamircisi, tepeden düşer gibi çağırmadıkları halde kapıda belirir. Onlara değişik ve yeni bir kumanda bırakır. Haliyle kardeşler, yine kumanda için kavga ederken kumandadaki bir düğme sayesinde kendilerini siyah beyaz Pleasantville dizisinin içinde bulurlar. David ve Jennifer artık dizide mükemmel ailenin çocukları Mary Sue ve Bud olmuşlardır. Yangının ne olduğunu bilmeyen sadece kedi kurtaran itfaiyecileri, kütüphanesinde içi boş kitaplarıyla yatak odalarında ayrı tek kişilik yataklara sahip ötesi olmayan bir ütopyaya düşerler. Her gün aynı şeyleri yapan insanlar, bu trojan misali sisteme giren iki kardeş sayesinde Pleasantville'in ötesini ve kendilerini keşfetmeye başlarlar. Pleasantville'in mükemmel dünyası kaosa sürüklenirken aydınlanmayı yaşayan Pleasantville insanları, siyah beyaz görünümlerinden çıkıp renklenmeye başlarlar. Belli bir süre sonra “renkli” insanlardan rahatsız olanlar, onları taciz ederler. Muhafazakâr değerlerin altına saklanarak alıştıkları dünyanın geri dönmesini isterler. Bu Tv dizisinde artık cinsellik, sanat, müzik keşfedilir, aydınlanma yaşanır ardından totaliter rejimle kitaplar yakılır, farklılar dışlanır. Tuhaf ama tanıdık bir dünyanın simülasyonu olmuştur.

McCarthy Dönemi'nin kara listesindeki bir babanın oğlu

Aynı karede hem renkli hem siyah beyaz görüntüyü sağlamak için bol miktarda efekt harcanan film ütopik bir dünyanın ne kadar distopyan olabileceğinden dem vururken batının doğuya uyguladığı uygarlaştırma modelini, aydınlanmanın diyalektiğini ve modernitenin varlığını da düşündürtüyor. “Kahire'nin Mor Gülü” akla geliyor ve o esnada filmde ilk renklenen Pleasentville üyesi, bir gül oluyor. 1950'lerin mükemmel dünyası, Stepford Wives türevi kadınları ve Amerika'da yaşanan 50'lerin cadı avı... Bu noktada filmin yönetmeni Gary Ross'un aslında McCarthy döneminde kara listeye alınmış senaristlerden Arthur Ross'un oğlu olduğunu da eklemek gerekiyor. Pleasantville dünyasında bunun etkisi açıkça görülüyor. Filmin bir sahnesinde Jennifer, David'e Huckleberry Finn'i yarısına kadar okuduğu için insanlara yarısına kadar anlattığını söyler. Jennifer anlatırken kitabın boş sayfaları yarısına kadar dolmuştur. Pleasantville gençleri kitabın gerisini merak ettiklerinde David, Huckleberry Finn ve kölenin özgür olmak için kaçarken aslında özgür olduklarını farkettiklerini anlatır. Pleasantville de bu esaretin farklı yansımalarını gösterir her karesinde... Geçmişte yaşayıp yeni gelenin keşfini yaşamazsa insan her gün kendini tekrarlamaktan öteye geçmesi olanaksızdır. Bunun bir güzel vurgulandığı filmde popülarite düşkünü Jennifer, D. H Lawrence'ın “Rainbow” adlı kitabını okuduktan sonra renklenir. David ise mükemmel bir hayatın değil her şeyiyle hayatın olduğunu anlayarak olgunlaşır. Film, “insanlar değişir” derken karakterlerimiz de dönüşüm yaşarlar. “Truman Show” gibi bir dünyaya girer ve seçimlerini yaparlar. Mükemmel bir hayat mükemmel bir şekilde düşer. Sonra ne mi olur? Yazının fonunda Fiona Apple'dan “Across The Universe” çalarken filmdeki repliklerden bazıları fısıldanır: Doğru bir hayat var mı? Peki, şimdi ne olacak?
Sanırım ben de bilmiyorum.

Özge Öndeş

Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi37/sinema/Pleasantville.html

Deliliğin dağlarında karanlık tarafa hoş geldin...

"Dünya başka bir dünya gibiydi. Uysallaştırılmış, zincire vurulmuş bir canavara bakmaya çalışmıştık, oysa orada gördüğümüz, canavarca ama özgür bir şeydi. Dünya dışında bir şeydi, insanlar da, hayır, insanlık dışı değildiler. En kötüsü de buydu anlıyor musunuz? İnsanlık dışı olmadıkları kuşkusu... Ağır ağır çöküyordu bu duygu insanın üstüne... Çığlıklar atıyorlar, sıçrıyor, oldukları yerde dönüyor, yüzlerini korkunçlaştırıyorlardı; ama insanı heyecanlandıran, insanlıklarını- sizinki gibi olan insanlıklarını- ve bu çılgın, coşkun kalabalıkla olan uzak akrabalığını düşünmekti. Çirkindi. Evet, oldukça çirkindi; ama yüreğin varsa, o gürültünün korkunç sıcaklığının, içinde ufacık da olsa bir tepki yarattığını kabullenir; senin- ilk çağların gecesini böylesine uzak olan senin-kavrayabileceğin bir anlamı olduğundan uzakta uzağa kuşkulanabilirdin."

James Conrad - Karanlığın Yüreği

İnsan, kendini bulmak için bilinmeyen topraklara doğru yönelip iyi yönünü keşfetmeye doğru ilerlerken aynada yansıyan arkasındaki canavarda görmek istemediği karanlık tarafıyla karşılaştığında şok olur. İdinde ya da ininde gördüğü H.P Lovecraft’ın The Outsider'ındaki yabancısı kendisi olan ötekisiyle özdeşleşene kadar... Köküne kadar İngiliz Viktoryen etiğinin baskılarının getirdiği korku yansımalarından tutup Dr Jeckyl’lı Mr Hyde'a uzanmak mümkündür bazen kişinin iyi ve baskılanmış kötüsüne daha yakından bakmak için... Frankestein, Dracula gibi pek çok kötü söz dinlemeyen oğul, İkarus'un idinde saklıdır. Sanayinin devriminden ekonomik bunalıma uzandıktan sonra insan, karanlığın yüreğindeki doğanın bilinmeyenine bakar ve o arada King Kong'la karşılaşır. Ve Goya buyurur: “Us uyuduğu zaman ucubeler ve canavarlar yaratır.”

Işıklar kapansın, karanlıkta av başlasın...

Yağmurlu bir cuma gecesinin vazgeçilmez klasiği kişiselde yorgan altı patlamış mısırın eşlik ettiği bir korku filmi olmuştur. Parmaklar bir dvd arayışına yönelir ve aralarından daha önce ismi bile yine kişiselde duyulmamış bir film seçilir. O mehtaplı gecelerde korku filmleriyle yüzleşmenin bir başka rahatsız seyri gerçekleşir; The Descent...

Türkçeye tuhaf çevirimi “Cehenneme Bir Adım” olan The Descent, deliliğin dağlarından karanlığı yüreğine düşen bir kadının hikâyesine sürükler. İngiliz Sinema Yazarları Birliği tarafından “Yılın En İyi Korku Filmi” olarak seçilen Neil Marshall'ın yazıp yönettiği 2005 yapımı filmin daha başında Sarah (Shauna Macdonald), kocasını ve kızını kendinin de içinde bulunduğu bir trafik kazasında kaybeder. Ardından hastanede uyanır ve yataktan kalkarak uzun ve kimsesiz koridorda koşar. Sarah, koştukça arkasında bıraktığı her ışık bölmesi kapanır. Film de aslında burada başlar. Üzerinden yıl geçmesiyle Sarah ve beraberindeki beş kişi ki bunlardan biri de Sarah'ın kocasıyla ilişki yaşadığını başta kondurmak istemediğimiz Juno (Natalie Mendoza) olmak üzere mağara inişi yapmak için dağları aşarlar. Juno tarafından seçilen kel alaka bir mağarada çıkış yollarının kapanmasıyla çaresiz nereye gittiklerini bilmeden ilerlerler. Ancak klasik olarak yalnız değillerdir. Kızlarımız, Yüzüklerin Efendisi'ndeki orklarla Gollum arası bir görünüme sahip, seyrederken “it kopuk” olarak adlandırılabilecek “Crawlers” denen insan sürüngenlerle av ve avcı savaşının ortasına düşerler.

Bir garip avcı: “Crawler”

Bir varmış bir yokmuş; bir zamanlar “Neandertaller”le “Homo Sapien”ler varmış. “Homo Sapien”ler kafataslarındaki çıkıntı ve ileri görüşlülükleri sayesinde ilerlerken Neandertaller yok olmuşlar. Böyle bir eskiye dönüşü anımsatan filmde mağaralarda binlerce yıl yaşayıp buna göre evrimleşen, yarasa gibi format yiyen yaratıklarla karşılaşıyoruz. Kör, insanımsı bu it kopuk yamyamlar gore telinden çalıyor. Bu vahşilik içinde Sarah'ın da içindeki hayvan uyanarak avken avcıya dönüşmeye başlıyor. Biz de yıllardır uygarlık ve yabanıllığın kesiştiği hikâyelerden başlayarak bir kadının zihninin yarattığı bilgisayar oyunu gibi bir ortama düşüyoruz. Bu it ve kopuk sürüsünün, patriyarkanın muhafazakârlığıyla kadının düşmanı gibi okunması gibi pek çok okumayı es geçerek denilebilir ki film; bir korku filminin izleyiciyi rahatsız etmesi, germesi gibi tüm işlevlerini yerine getiriyor. Yaşadığı travmadan sonra yeniden doğması gereken Sarah, kendi içinde savaş veriyor gibi gözüküyor. “Bu kadın başında öldü mü yoksa kafayı mı sıyırdı, yoksa yoksa...” diye filmde bir kuşkudur alıp başını giderken zihni insanla oyun oynamaya devam ediyor. Diğerleri sapır sapır dökülürken Juno ile Sarah bu ilkel insanımsı yaratıklarla savaşmaya başlıyor. Tabii daha sonrasında kızlarımızı kendi aralarında da ağır bir hesaplaşmayla “kadını kadının kurdu” olarak görüyoruz. Filmde Sarah, kan gölünden çıkarken Apocalypse Now'dan Benjamin'in mezuniyet psikopatı Carrie (Carrie) ve gönüllerin avcısı Ripley'le (Alien Serisi) karıştırılmış bir resmi olarak yeniden doğuyor. Korku filmlerinde tünel ve mağara kültürünün rahim olarak algılanması da tabii bu doğum olayına tuz biber olabiliyor.

Level 4: Doğum günüm bana geldiğin gündür...

Sarah'ın zihni, uyku duvarının ötesine geçerek deliliğin dağlarında gezinirken kendi karanlık tarafına da hoş gelmiş bulunuyor. Filmde arada gördüğümüz, kızının uzattığı “doğum günüm bana geldiğin gündür” türevindeki beş mumlu (Sarah'sız beş kız ) ve altı mumlu (altı kız kupa full) pasta da zihnine “yeniden doğum” uyarısı yolluyor. Sağ gösterip sol vuran bir finale ilerleyene kadar klostrofobi seyredenin yakasını bir türlü bırakmıyor. Sarah'ın aklı uyurken deliliğe doğru ilerleriyor ve canavarlar yaratıyor. “Bütün bu olanları sen hastanede zihnindekilerle hesaplaşırken yarattın” diyor insan ki enteresan bir şekilde filmin ikincisi taze taze piyasaya sürülüyor. Sarah artı bir sürprizle ikinci filmde yine karşımıza çıkıyor. İzlemek lazım ki yorum yapmak yanlış olur dedirtiyor. Ama o da ne yoksa Sarah'ın dediği gibi zihnin senle yeniden bir oyun mu oynuyor, kaç canını kaldı... Doğa uygarlığın bilinçaltıysa karanlığın yüreğine akan insan, oraya inerken kendi kıyametini yaratıyor. O zaman yazının bittiği yerde, kıyametin geldiği anda Sarah, Juno’ya sesleniyor, The Apocalypse Now'ın derinliklerinden The Doors’tan geliyor... “ This is the end, Beautiful friend. This is the end. My only friend, the end.”


Özge Öndeş
Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi33/sinema/descent.html

Bir Şarkısın Sen I Want You!

İngiltere'de soğuk bir sahil kasabası. O uzun sahilde rüzgar estiğinde sanki sürekli koşan birinin ayak sesleri ve dağlayan bir keman melodisi duyulabilir. “Çok istediğim ve ulaşamadığım sürekli sahilde koştuğum neydi” der biri... Dalgalardan yorulmuş bir taş mı, o taştan bir kalp mi, gizemli bir kadın mı, saplantılı bir erkek mi yoksa yeniden bir başlangıç mı...

Bu, bir tehlikeli masalın sonuydu; bir diğerinin de başlangıcı...

Neo noir tadları veren yer yer kırmızıya boyanmış bir film. Bir ses daha en başında uyarıyor: “Bu, bir hikayenin sonuydu ve bir diğerinin de başlangıcı”.

Elvis Costello'nun “I Want You”(Seni İstiyorum) adlı aşık şarkısı, yönetmen Michael Winterbottom'un rahatsız seyirlerine döşendiğinde basit bir hikaye olağanın dışına çıkmakla meşgul oluyor. Röntgencilik, erotizm, obsesyon, tutku, taciz tehlikeli bir masal anlatmaya başlıyor. Martin (Alessandro Nivola) hapishanede 9 yıl yattıktan sonra hapishaneye girdiğinden beri görmediği sevgilisi Helen (Rachel Weisz) için bir gün evine dönmeye karar veriyor. Martin'in saplantısıyla yanıp tutuştuğu kuaför Helen'i, “istedim de tepemedim” türevinde radyocu bir düz adam ve etraftaki sesleri alıcı ekipmanlarıyla kaydeden ve dinleyen dilsiz küçük bir çocuk olan Honda (Luka Petrusic) da istiyor. Sahil kasabasında barda şarkı söyleyen Honda'nın ablası Smokey (Labina Mitevska) ise kendine göre bir hayat yaşayan erkek delisi bir şarkıcı. Annesini erken yaşta kaybetmiş Honda'ya göz kulak olmada kendine göre bir yol tutan Smokey, istediği insanla yatıyor bir yandan da kendisine kilisede rastlanabiliyor. Martin'e de sempati duyan bu kadın ikiyüzlü insanlara düşündüğünü pat pat söylemekten de kaçınmıyor. Bazen de filmin en dürüst karakterine dönüşüyor. “Ben yalan söylemem” diyen Smokey'nin ağzından dinlemeye başlıyoruz hikayeyi...

Siyah saçlı ve yeşil gözlü bir kız aranıyor...

Kafayı Helen'le bozan Martin, Helen'e benzer kızlar sipariş ederken “Siyah saçlı ve yeşil gözlü istiyorum” diye buyuruyor. Helen'e de tacizleri telefon, gözetleme ve nihayetinde kapısına gelmeyle devam ediyor. “I Want You” şarkısı bitmek bilmeyen arzuların taklidine ya da kendisine ulaşmaya çalışırken obsesif deneyimleri de set menüye ekliyor.

Helen'in düzeltebildiği tek şey saç oluyor, bazen ki uzun sürmüyor kulak kesmede de gayet başarılı... Helen, insanların saçlarını kesmekten ziyade hayatlarını kesmeye Honda ise montajlamaya başlıyor. Film ilerledikçe babası ve annesi ölmüş iki çocuğun tehlikeli oyun bahçesinde biz de bir güzel oynamaya başlıyoruz. Bir karanlık ninniye eşlik ediyoruz. Kasetçalardan sesi gelen bir annenin masalı yapıbozuma uğramaya başlıyor.

Slawomir Idziak'ın Filtreleri 

Senarist Eoin McNamee filmin içinde bazen yolunu şaşırıp tökezlemeye başlasa da filmin görüntü yönetmeni Slawomir Idziak'ın filtreleriyle karanlık bir aşk hikayesini kırmızıya, maviye veya yeşile boyuyor. Deformasyona uğramış hayatları daha da deforme edebiliyor. Polonyalı görüntü yönetmeni Idziak'ın mavilerini görünce akla Krysztof Kieslowski'nin yarası Trois Couleurs Bleu (Üç Renk Mavi) geliyor ki sürpriz; onun da görüntü yönetmeni Idziak... Polonyalı bir adamın bakış açısıyla İngiltere için eline farklı palet alıyor. Dekalog'tan Black Hawk Down'a kadar pek çok farklı zemini boyamış bu adamın dokunuşları savrulmuş ve yabancılaşmış hayatları bir akvaryumda süzülen balıklar gibi resmediyor.

Filmin diğer karakterleri Smokey'i dışarda tutarsak Helen'in akvaryumda ya da bir üst seviyeye atladığımızda gördüğümüz denizde süzülen balıkları gibi duruyor bazen.. Helen, kaçış noktası suda yeniden doğmaya çalışırken diğer hayatları da suda terkediyor. Film bir şarkı gibi ilerliyor. Zaten öykündüğü eser de bir şarkı olduğundan şarkıdaki gibi tekrarlamalar duyuluyor. “Bu adam niye bu tekrarlanan karışık sesleri koymuş, niye bunları dinledik ya?!” diyor insan; sonra bakıyor ki film nakaratıyla bir şarkı formatı gibi işliyor.

Claire Denis'in Tindesticks'in Trouble Every Day'ine ithafen çektiği cinsel sapmalar gösteren filmi gibi “I Want You”da da -tabii sevişirken birbirini yemek manyaklığından farklı olarak- yine kırmızılı bitmek bilmeyen arzuların hastalıklı görünümleri var. Kalbi acıtan bir şarkı deneyimi, Winterbottom sayesinde görüntülerle ama bir başkasının röntgenleme hikayesini izleyerek geçiyor. Şu meşhur izleyicinin röntgenci olması hikayesini hatırlayarak aslında bir film değil bir şarkı izliyoruz. Kasedi çevirip tekrar dinlenebilen, Costello'nun şarkısından daha farklı bir yola girebilen bir şarkı...

Özge Öndeş

Kaynak: http://www.resetmagazine.net/resetsayi32/sinema/want.html

The Night Porter

Gece Bekçisi'nin 120 Günü
...

Estetize Edilmiş Oyun

“Fetiş haline gelmiş bulunan her şey görülemeyen diyalektik imajın, görülebilen rüya imajı olmuştur.”

Walter Benjamin

The Night Porter (Gece Bekçisi), Liliana Cavani’nin yönetmenliğinde Dirk Bogarde (Max) ve Charlotte Rampling’in (Lucia) katılımıyla gerçekleşen kadın-erkek ilişkilerine güç ve cinsiyet açısından bakan bir oyun… Sadomazoşist ilişkilerin ele alındığı film, Max’ın toplama kampında işkence ettiği mahkûm Lucia ile tekrar karşılaşmasından sonra gelişen olayları ve dört duvara maruz kalmış işkenceleri çerçeveler. Bunu da sadizmin Salo’su Nazi hareketiyle pekiştirerek yapar. İlginç olan; erdemle kırbaçlanan kadınıyla sadizm, faşizm eleştirisi için nasıl Pasolini’nin Salo-Sodom’un 120 günü adlı filminde kullanılıyorsa burada da tam tersinde bir görüş olan feminizm için kullanıldığı hissedilir. The Night Porter, sadizmi ters düz ederek kadının aracı yapmaya uğraş verir. Bir yandan Patriarkaya karşı, faşizme karşı, kadın elinde sadizmi bulundurur. Diğer yandan Susan Sontag’ın “Fascinating Fascism”inde atıfta bulunduğu üzere sadizmi estetize edilmiş haliyle kullanarak aslında yine istemeden faşizme kaymaktadır. Salo’daki gibi estetize edilmemiş, tüm estetik değerlerinden arınmış bir faşizm görünümü yerine kısasa kısas anlayışını benimser. Gece bekçisi Max, eski bir Nazi geçmişinin bekçisiyken Eve’den Evil olan kadının kölesine dönüşür. Zamanında sansasyonel filmlere çentik atmış The Night Porter, Madonna’nın zamanında yasaklanmış ve Jean-Baptiste Mondino tarafından çekilen “Justify My Love” klibinin esin kaynağı olan, akıllara ziyan çekiciliğiyle sevilen bir film olsa da ikilemde olmaktan, estetikli olmaktan kendini alamamaktadır.


Filmde, Hegel’in köle ve efendileri geçmişlerine özlem duyar, rolleri değişip yeniden oynamaya başlarlar. Max’ın toplama kampında Lucia’ya işkenceleri bir başka mekanda Lucia’nın Max’ı erdemle kırbaçlamasıyla devam eder. Venedik’te ölüme teslim olan Gustav Von Aschenbach, The Night Porter’da Max’la Viyana’da Stokholm sendromunun dönüşümüne soyunur.
Filmin başında Max, karşımıza resepsiyon görevlisi olarak çıkmaktadır. Bu, sonradan anlaşıldığı üzere, kaybettiği otoritesine tanıklık edeceğimizin sinyalleridir. Eskiden SS subayı olan Max, otoritesini o zamanlar işkence ile sağlamaktadır. Lucia’yı yıllar sonra tekrar gördüğünde ise eskinin hayallerini kurar. Geçmişin utanç anlarını düşler ve uykuda sevilen kızları uyandırır. Bu düşlerden birinde Max’ın toplama kampında Lucia’yı çıplak insanlar arasında rahatsız edici olarak kameraya almasına ortak oluruz. Bu, Laura Mulvey’in “Görsel Haz ve Anlatı Sineması” makalesinde anlattığı gibi kadının sinemada izlenmesiyle nitelendirilmesi ile ilgilidir. Hatta kadının sinemada cinsel sömürüsüne tıpatıp bir yaklaşımdır. Peeping Tom gibi bir röntgencidir Max… Ancak daha sonra Lucia’yı, buna missileme şeklinde erkek düzen SS topluluğun toplantısını izlerken görürüz. Röntgencilik sırası ona geçmiştir. Yine buradan hareketle “Salo”daki röntgenci burjuvazi sahnesini hatırlamak da mümkündür. Konu olarak farklı olsa da röntgencilik ortak noktada buluşur, faşizan ve sadistçe bir eylemken iki filmde çok farklı hislerle röntgenleriz bu durumu oturduğumuz koltuktan…


SS subayları topluluğunun Nazi belleğine tehdit ve şahit olan Lucia, hayatın içindeki faşizmin ideali unutmanın önündeki büyük engeldir. Savaş sırasında sadist olan Max, Lucia’nın tekrar gelmesiyle sado-mazoşist oyununda rol değişimi yaşamıştır. Bu ilişkide rol değişimi yaşayan sadece Max değildir; Lucia kadın kimliğiyle Max’ın zayıflığına meydan okumaktadır. Artık yaşanan oyunu Lucia idare etmektedir. Max, Lucia’yla SS subaylarından korunmak için evde saklanmaya başlar. Dövme, zincirleme eylemleri erkek egemen eylemler gibi gözükse de burada ironik olarak bunları yapan çok zayıf bir erkek, güçlü bir kadın gösterilmektedir. Meydan okuyan kadın, gerçek hayatta imkânsız olaylar üzerine kurgulanan oyunda baskın rolün dönüşümünü yaşar. Düz mantıkla kedi- fare, fare- kedi olmuştur. Lucia zaten bunu bir güzel miyavlayarak gösterir. Zincir, köleliğin ironik bir temsilidir, burada kendi isteğiyle zincirlenmiştir. Lucia köle midir efendi midir; cam kırıkları üzerinde bir efendi olduğu aşikârdır. Paris’te Son Tango’nun Paul’u The Night Porter’da Lucia’ya dönüşüp Max’a sanki tecavüz eder.Filmin afişinin ilham kaynağı, meşhur Salome sahnesinde bir “Kabare” bir “Mavi Melek” izleri bulmak mümkün ancak Lucia’nın yaptığı şovda büyük detaylar söz konusu gibi gözükmektedir. Örneğin Lucia, erkek kıyafetleriyle bir SS subayının kadın versiyonu olarak SS formasıyla Marlene Dietrich şarkısını estetize eder.


Filmin sonuna doğru geleneksel toplumda yer edinmiş sistemin temsilcileri, eski SS grubu yıldırma politikasıyla erkek egemen ideolojiye meydan okuyan kadını(Lucia) ve işbirlikçisini (Max)öldürürler. Film boyunca sürekli geçmişi hatırlayan ikili sonunda da geçmişteki elbiseleriyle kendilerini düşmanlarının eline bırakırlar. Bu estetize edilmiş oyun da birer kostüm olan Lucia ve Max’ın ölümüyle sonlanır.


Filmin gerçek olamayacak bir uzamda geçmesi, onu uzun metrajlı bir fantezi olarak görmemize neden olabilmektedir. Hayat değil bir oyundur. Johan Huizinga’nın çağdaş toğlumunda her yeri sarmış görünen oyunun gerçek dışı ve aldatıcı olmasıyla ilgilidir. Ama filmde de fantazyaya dönüşmüş oyun Huizinga’nın oyun anlayışına sığmayarak devamını sürdürür çağın toplumlarında… Erotizmle faşizm sıvanmıştır bir de filmin astarına. Kötü halini imajıyla kapadığı için faşizmi soymayıp yerine süslemiştir. Filmde yapılanlara hayranlıkla bakarken buluverebilir insan kendini ve bazen irkilmesi de muhtemeldir. Bu noktada hayatı süslememiş bir başka film koyulur, bir bakmışsınız The Night Porter’da yapılan estetize hayranlıkla karşılanırken sonra açılan Salo’da boyası yapılmamış aynı ev, bulantıya sebep olur. Sanki birinde sevgiliye atılan mektupta romantizm diğerinde argo kullanılmıştır. Peki romantizm de faşizmi beslememiş midir diye sorar insan? İçimdekini olduğu gibi kullanmadığım, ilişkilerimde bile estetize ettiğim yaşam tüm çıplaklığıyla gözümün önüne serilince bir bakmışım rahatsız olmuşum…


Estetize Edilmemiş Yaşam

Yönetmenliğini Pier Paolo Pasolini’nin yaptığı senaryosunun ise Roland Barthes, Maurice Blanchot gibi pek üstad isimler tarafından yazılan Salo Sodom’un 120 Günğ, Marquis De Sade’nin Sodom’un 120 Günü romanından uyarlanmıştır. 1944-1945 Kuzey İtalya Nazi işgali altındadır. Dante İlahi Komedya’nın uzantısı inferno yani “Cehenneme Giriş” olarak adlandırılan ilk bölümde Salo’da bir burjuvazi topluluğu zorla kadın ve erkekleri kaçırıp bir malikanede köle yaparlar. Bu insanlar, 120 gün boyunca Her türlü cinsel ilişkiden, dışkı yemeye, tasmayla sürünmeye ve artık ne verdiyseye kadar fiziksel, psikolojik işkence çeşitlerine maruz bırakılır. Bu arada burjuvaziye köle sağlayanlar da burjuvazinin her türlü doyuma ulaşması için belirli saatlerde cinsel hikayeler anlatırlar.

Pek çok okumaya açık ve okumaları da bolca yapılmış olan üç büyüklerin filminin burada analizini yapmaya kalkmak haddimiz değildir. Yapılması gereken kişilerin estetik ihtiyacını karşılamayan aksine kusturan bu filme sadece yakından bakmaktır.
Pasolini filminde estetikleştirilmiş bir insan hayatını görmek pek mümkün değildir. Aksine estetize edilmiş yaşamın kaynağı faşizmin estetize edilmeden gösterildiğine tanık oluruz. Faşizmin öğeleri bu şekilde anlatılarak sahte güzelliğinden estetize olmuş halinden arındırılabilir. Pasolini, bizi doyurucu anlatımlar gibi masalsı bir anlatım seçmez, görkemden uzak normal insanı olduğu gibi anlatır. Onun filmini izlerken insan duygusal ihtiyaçlarını gideremez aksine film her türlü ihtiyacını seyircisi üzerinde giderebilme özelliğine sahiptir. ”Canterburry Tales”de insan saf Ortaçağ insanıdır, cinsellik doğaldır. Yer içer uyur, sevişir. Olduğu gibidir; mitleştirilmez, masallaştırılmaz. Olanı tüm çıplaklığıyla ortaya koyar. Cinsellik tüketim haline gelmiştir. Hikaye anlatıcıları faşizmin ayakta durduğu mit anlatıcılarıdır ve bu mitler hiç de yüce mitler değildirler. Bu hikayeler sadece burjuvazinin boşalmasına yarayacaktır. Burjuvazi işkence peşinde her şeyi tüketmekte katıksız bir sadizmin hazzına varmaktadır. Buna benzer olarak burjuvazi Bunuel’in ellerinde boş boş yürüyen bir hiçlik olarak eleştirilmiştir;

“Savaşı unutma girişimi başladığında burjuvazi artık başını yastığın biraz da diğer ucuna dayayarak uyumak istiyordu, uykuya daldıktan sonra görmeyi umduğu en güzel düş ise , başının altındaki eski ve bildik yastığının yerine , bir yenisinin konulmuş olmasını hissetmekten ibaretti.”

Walter Benjamin - Estetize Edilmiş Yaşam


Bu durum Bunuel’in “Burjuvazinin Gizli Çekiciliği”ndeki burjuva tasviridir. Onun rüya içerisinde rüya gören ve sürekli yemek yemeye çalışan, boş boş yürüyen burjuvazi eleştirisi Salo’da sadist burjuvazi eleştirisine ve faşizmi taşlamaya dönüşür. İnsan tüketimin nesnesidir, köpeğidir. Toplumu da artık sadizmden çıkıp mazoşizme kendini bırakmıştır. Her hafta aynı saatte aynı programı seyretmek, denenmek ve aynı şeyleri almak üzere günlerin köpüğü durumundan günlerin köpeği haline gelmiştir. Burjuvazi de kölelerine “Salo”da tasma takar ve köpekleştirir. Ancak burada izlediğimiz insanın hayvanlaştırılmasından çok, gayet yüzeysel bir bakış atttığımızda, insanın eşya haline getirilmesi ve burjuvazinin kendi ölümünü onlar üzerinden üretmesidir. Modanın rivayeti kendi ölümüne üreterek yaşamaksa efendinin ölümü de buna bağlı olarak yaşar.

“Homo oeconomicus’un otopsisi- Bu bir masaldır: ‘Bir varmış, bir yokmuş bir zamanlar Kıtlık içinde yaşayan bir adam varmış. Birçok serüvenden ve Ekonomi Biliminde uzun bir yolculuktan sonra adam Bolluk toplumuyla karşılaşmış.Birbirleriyle evlenmişler ve bir sürü gereksinimleri olmuş.Homo oeconimicus’un güzelliği diyordu A.N Whitehead, aradığını tam olarak bilmemizdi.”

(Jean Baudrillard, Bir Tüketim Kuramı Üzerine ,Cogito Dergisi ,Dünya Büyük Bir Mağaza,Yapı Kredi Yayınları,Yaz 95,İstanbul,s89)


Aradığını tam olarak bilmeyen kendini bulamazmış. Dili törpülenmiş, başkasının üzerinden kendini tanımlamaya başlamış, hatta bir şeylere sığınma ihtiyacı duyup farketmeden sadist ve mazoşist olmuş. Kendinden kaçarken başkasına ihtiyaç duymuş, kendini onun üzerinden tanımlamış: efendi ya da köle diye…


Bu sefer iki film için açılan şarkı Yndi Halda – “Illuminate My Heart, My Darling”di. Ne gerek vardı bunu belirtmeye, çünkü hissetmek lazımdı. Yaşam o kadar suni ve estetize olurken hissetmek o kadar unutulmuş, erken kalkmak mecburiyet olmuş. Yağmurda saçım bozulmasın diye ıslanmayı o kadar unuttuk ki pencerenin dışında bize ait olmayan bir yere, karşı kapının önüne yağdı. Ve nihayetinde şarkının kendisi o kadar güzel gözüküyor ve o kadar acı verici ki aynı anda hem kendine çekiyor hem de bulantı yaratabiliyor aydınlanmayı arzularken…

Özge ÖNDEŞ

Kaynak: http://www.sinemadefteri.com/2008/12/gece-bekcisinin-12o-gunu/

Atlı Karıncadan Mezara “Bir Amerikan Suçu”

Başkalarının yaşam hakkına müdahale etmek… İnsanlar bilmeden ya da bilerek başkalarının hayatlarına müdahale ediyor ya da kendi yaşanmamışlıklarının hırsını başkasından çalarmışçasına umursamıyor. Hayatının yüzde yüz sorumluluğunu almadan başkasını suçlamaya eğilimli oluyor. O arada Amerika’da 1965′te yaşanan “Bir Amerikan Suçu”ndan çok bir insanlık suçunun yorumlandığı film, 97 dakikanızı çalıveriyor. Hayatınıza sadece 97 dakikalığına müdahale ediyor gibi gelirken sonrasında uzun bir gecede uykunuzu da sizden alıp götürüyor.

“Being John Malkovich”te cazibeli Maxine Lund karakterini canlandıran Catherine Keener, Tommy O’Haver yönetmenliğindeki “An American Crime”da hasta anne Gertrude (Gurty) olarak karşımıza çıkarken Hard Candy’nin Juno’su Ellen Page, Sylvia rolünü üstleniyor. Amerika Birleşik Devletleri’nin Indiana eyaletinde çoluk çocuğa boğulmuş bir evin annesi olan Gertrude Baniszewski, evine kiracı olarak aldığı Sylvia Likens’in işkenceyle ölümüne sebebiyetten yargılanıyor. Filmimiz de yaşanmış bir olayın mahkeme kayıtlarından yola çıkarak bir suçu ya da bu noktada duraksayarak tekrar düşündüğümüzde birden fazla suçu yeniden yorumlamaya başlıyor.

Sylvia Likens ve kardeşi Jennie Likens anne babasının sirk peşinde koşturması yüzünden 20 dolar karşılığı kendilerini Gertrude’un çoluk çocuk huzur evine buluyor. İftiralar sonucu Sylvia Likens, önce Gertrude sonra yönetimindeki çocukları ve daha sonra da mahalle çocukları tarafından bodrumda eğlence adına işkence görmeye başlıyor. Henüz 16 yaşındaki Sylvia Likens, bu işkencelere dayanamayıp ölüyor. Filmse atlıkarıncadan itilen bir kızın anısına dava ile yaşananlar arasında mekik dokuyor. Aynı yıl çekilen Gregory Wilson’un The Girl Next Door’una da bir göz kırpmak gerekiyor.
“An American Crime”da işkencenin günlüğünü yazanlar, bir yandan mahkemede işbirlikçi sandalyesinde oturan ve “Sineklerin Tanrısı”nı hatırlatan Gurty’nin çocukları bir yandan da evindeki taht niteliğindeki koltuğundan sanık sandalyesine geçiş yapan Gurty… Filmde iktidarın sahibi olan Sineklerin Tanrısı’ndan farklı olarak bir anne. Çocukları da itaatkarlıkla mallığı karıştırıyor. Hani hep saf masum çocuk imgesi yine şiddetle birlikte harmanlanarak “buyrun burdan yakın” diyor. İzleyen bir sigara daha yakıyor. Johnny denen o küçük veletin bedende sigara söndürmesi ve yüzündeki haz, fiziksel şiddetin ötesinde okul sıralarında çocukların birbirine yaptığı psikolojik şiddetteki hazla farksız gözüküyor çocuğun gözlerinde… Bir planda önce oyuncak tabanca sonra çocuğun yüzü netleşiyor: “Bam bam sen öldün! ” Çocuk, önündeki engeller kalkınca sigarayı basıyor, bastırıyor ve şiddette ayrım yapamaz hale geliyor. Sonra Indiana’da en genç suçlu olarak bir hapishaneye doğru yola çıkıyor. Yalan denen şeyin insanların bire bin katarak ne menem bir hale dönüştürdüğüne tanık olunuyor. İnsanların birbirlerinin hayatlarına müdahale etme haklarını nerelerinden bulduklarına yine şahit olunuyor. David Fincher’ın muhteşem Zodiac’ında suçun çözümüne adanmış, yıpranmış ve harcanmış hayatlar akla geliyor.
“An American Crime”dan sonra ise işkence aleti olan bir Cola şişesine irkilerek bakılıyor. Sylvia’nın dağlanışı tüyleri diken diken ediyor. Yaşam boyu her gün insanlar birbirlerini cezalandırmaya çalışıyor. Ne menem bir şeyse bir ukteye duyulan öfke iyi olandan çıkarılıyor. Kim kime diş geçirirse diye bakakalıyor insan… Kendi canı yanmasın diye gözünün önünde olan bitene seyirci kalan bir kardeş oluyor ya da iyi bir insan olmaya tahammülsüzlüğün sefaletini tüm benliğinde kıskançlıkla yoğurarak başkasının hayatına, haklarına müdahale ediyor, en kötüsü de yaşama hakkına…Filmde o küçük kızlardan sarışın olan Shirley ise nasıl uyuz bir kıvamda oyunculuğunu sergiliyor. Özenle itici bir çocuk karakteri olmuş ki kutlanması gerekiyor.
Koltuk, filmin vazgeçilmezi… Gurty, her geleni ağırladığı salondaki geniş koltuğa oturanı sevecek bir ruh haline bürünüyor. Kafayı da o koltukta kırıp mahkum koltuğuna oturuyor. Kraliçenin tahtı viktoryan etik tadından geliyor ve daha sonra maskesiyle birlikte elinden alınıyor. Sylvia ise hayali kurtulma sahnesinde “dead” ve “alive” yazan bir perdeden geçiyor ki muhteşem bir geçiş oluyor Sonradan baktığımızda pek bir şık duruyor. Edgar Allan Poe’nun diri diri gömülen kadınları gibi işkence çekiyor. Film güzel olmuş diye bakakalırken o çocukların bir yandan sek sek sekerek diğer yandan işkence evinin mahsende kurbanla oyun oynaması insanı rahatsız ediyor. Bir yandan da en rahatsız edici olan doğal ve sakin bir film atmosferinde bu tarz hikayelerin işlenişi oluyor. Bazen akla Haneke geliyor; pek acayip eğlenceli oyunlar, rahatsız edici seyirler diliyor. Biraz da yetişkinlerin de birer çocuk olup hep büyümeden bu tarz şiddeti birbirlerine uyguladıklarını hatırlatıyor insana… Gurty, “ben gençken peşimden çok erkek koştu” dönemine tekabül eden 16 yaşında çocukluğunu yaşamadan ilk bebeğine hamile kalıyor, büyümüyor. Kendi çocuğu için bir başkasının çocuğunu feda ederken kendisi için de çocuklarını feda ediyor. Hatta film, Gurty’in Sylvia’yı temizlerken “sizin her şeyiniz var” söylemiyle ve diğer bir sahnede “sadece almayı biliyorsun” söylemini harmanlayarak çocukluğunu yaşayamamış, haset içerisinde kendi çocuklarını bahane ederek belki de çocuklarla büyümek zorunda kalan bir dengesiz karakterin büyümemiş bir portresine baktırıyor. Kendisi ve kendi çocuğundan daha iyi bir hayata katlanamıyor bazen o yorgun gözler…. Filmdeki öz hakiki sirkçi ana baba da ne halt yiyolarsa çocukları telefon açtıktan sonra sirkte ip atlamaya devam ediyor. Ne bileyim sonuçta insan insan olduğundan soğuyor ve kaskatı oluyor. Bu durumda da sanki simsiyah bir fonda hayatınıza müdahillerin isimlerinin aktığı bir jenerikle yaşam hakkınız bir süreliğine elinizden alınıyor… Bir Amerikan Suçu için yazılan bu güncenin döşemesi de Mogwai’den geliyor; “killing all the flies” sakin ve o çok güvenli bir atlıkarıncadan düşüren travmaya eşlik ediyor…

Özge Öndeş
kaynak: http://www.sinemadefteri.com/2009/03/atly-karyncadan-mezara-bir-amerikan-sucu/

eternal sunshine of the spotless mind

how happy is the blameless vestal’s lot

the world forgetting , by the world forgot
eternal sunshine of the spotless mind!
Each pray’r acceppted , and each wish resign’d”

Alexander Pope , Eloisa To Abelard *




Michel Gondry Spike Jonze, David Fincher, Mark Romanek gibi klip yönetmenliğindeki başarısını film yönetmenliğinde de sürdüren, imgeleri hayal gücüyle harmanlayan önemli yönetmenlerden… Video-art dahisi klibal enfeksiyon yaratan insanlardan biri olarak Gondry’nin Escher’e olan hayranlığını, imza attığı bir çok paradoks düşkünü klipte görmek mümkündür. Radiohead, Bjork, Kylie Minoque, Red Hot Chilli Peppers, Chemical Brothers, Rolling Stones, Gary Jules, Daft Punk, White Stripes, Beck gibi isimler klibini çektiği sanatçıların kabarık listesinden göze çarpanlar… Bjork’un “Joga” ya da “Army of Me” gibişarkılarının klipleri, bize unutması mümkün olmayan deneyimler sağlar. Sürreal imgelere ve paradoks durumlara bolca rastlayabiliriz. Kafamız karışabilir. Onun kliplerinde, Bjork misali elimizde koca bir elmas oradan oraya koşturabiliriz; tıpkı Joel ve Clementine gibi… Her klibi ayrı bir vaka analizi gerektiren Gondry, “Human Nature” adlı filmde yaptığı gibi Charlie Kaufman’la el ele vermiş ve seveni çok, görselliği göz alıcı bir film çıkartmış ortaya… Bu film, bilimkurgu romantik dram olarak kayıtlara geçmiş, beklenmedik bir ilgiye boğulmuş, herkesin sahiplenmek istediği, “Bir film keşfettim! Çok güzel izle. ” diyerek etrafa yaydığı hastalığı ve “hiç” kimsenin yaşam deneyimi; “Eternal Sunshine of the Spotless Mind” olarak adlandırılmış.


Charlie Kaufman ise “Tehlikeli Aklın İtirafları”, “Adaptation”, “John Malkovich Olmak” gibi önemli filmlerin senaristliğinden tanıdığımız ve Charlie Kaufman olmak nasıl bir şey demekten kendimizi alamadığımız, ”Do Androids Dream of Electric Sheep” le Blade Runner dünyasının yaratıcısı, siberpunkın dedesi olan ve gerçekliğin ne olduğunu sorgulayan Philip K.Dick referansı öykülerine sahip dahi… Bu filmde de en dibine kadar insanın gerçekliği sorgulamaktadır:


“Bellek nasıl kaybolur veya kaybedilir?”


Belleğin işleyişi sorularına göre yapılandırılan yaşam deneyiminin geri dönüşüm kutusuna atılan, ince elenip sık dokunmuş bir filmle karşı karşıyayız. 2005 yılı en iyi senaryo Oscar’ını da aldığını eklemek gerek.


Eternal, bir resim albümü tasviri gibidir. Albümün sayfaları “Memento” gibi karmaşık kurgu esasıyla çevrilirken değişik biçimde açılır; sondan, baştan geriye, bir oradan bir buradan, hem oradan hem buradan, flashback ve flashforwardlar eşliğinde… Film başlar ve aynı noktada bitebilir, hikaye yeniden başlayabilir ve yeniden bitebilir. Ancak her şeyin başlangıcı herkesin bir zaman deneyimleyip öğreneceği gözyaşlarının resmidir. Albümde bir şey arayıp bulma, yok etme isteği, vazgeçememe, bir resme bağımlılık, onu çöpe atma girişimleri, arada sırada istem dışı çöpe kayan bakışlar, vazgeçişler… Kısaca bir ana sığabilecek yaşam deneyimi. Arada açılıp bakılan ve atmaya çalıştığımız, yerine yenisini koyduğumuz, atarken iç acıtan resimlere öykünen resimsel anlatım filmi. Albümün sayfaları filmin bir gün çektiği acıyı unutmaya çalışmasından dem vurur. En yakınınızdakini gün gelir görmezden gelirsiniz veya ilişki yaşanılan kişi artık yoldan geçerken karşılaştığınız geçmişin en yakını, şimdinin yabancısıdır. Bir çok insanın damarına bu noktada basan filmin bu kadar sevilmesinin nedenlerindendir biridir bu durum… İnsanın yabancılaşması, belleğin kaybolması, bellek evreninde şimdinin geçmişle ve geçmişin şimdiyle bütünleşme algısı, modern dünyanın getirileriyle Vian’ın günlerin köpüğü misali yaşanılan ortamın giderek daralması, nefes alamamaya başlayınca akciğerlerde çıkan nilüfer ve tüm bu düzenli kaosta daralan yaşama ait elden düşürülen yapboz parçaları; anılar, eşyalar, sevgililer ve diğerleri…



Filmin ismi Alexander Pope şiiri “Eloisa To Abelard”dan esinlenmiş ve Mary tarafından dile dökülen o dizelere öykünmüştür. Ayrıca “Eloisa ve Abelard”ın oyunu da yine Kaufman senaryosu “John Malkovich Olmak” filminde kuklaların sahnelediği oyundur.




Eloisa ve Abelard


Din bilimci, şair, filozof Abelard ve öğrencisi Heloise’in bir türlü kavuşamamasının hikayesidir bu, yıllardır çoğu yazarı etkileyen … Hristiyanlık ahlakını tartışan Abelard, Paris’i büyük ölçüde etkiler. Heloise, Abelard’ın öğrencisi daha sonra da büyük aşkı olur. Çocukları olacağı için, evlilik statüsüyle durumu kurtarmak adına gizlice evlenirler ama yine de Heloise’in dayısı Abelard’ı hadım ettirir ve bunun sonucu olarak Abelard kendini dine verir. Yolları ayrılan çift rahip ve rahibe olarak ayrı manastırlarda yaşarlarsa da birbirlerine büyük bir aşkla bağlıdırlar. Abelard’ın düşmanları düşüncelerini lanetlemek üzere mahkeme kurarlar. Abelard’ın eserleri bu mahkeme kararıyla kendisine yaktırılır. Bir kez daha hadım ettirilmiştir. Bu olaydan sonra bir manastır kurar ve adını “Sığınak” koyar, burada Heloise’le mektuplaşmaya başlarlar. **
Kendi kitaplarını yakması ve hadım ettirilmesi Joel’in beynini sildirmesi gibidir. Joel de kastrasyona uğramış, kendi elinde olmadan kendi eliyle anılarını onu o yapan şeyleri sildirmiştir.



“Bir tek yaşam biçimi tanırım ben; yaşam çok yönlü ama tektir. Tüm yönleriyle yaşanmıyorsa da yaşam değildir. ”


Ronald Duncan


Geçmiş ve geleceğin ayrımsız olduğu, zamanın zamansızlığının içinde dolanan yarılmış kişiliklerin boğuştuğu lekeli ve ışıksız bellekler… Filmin bir yerinde Joel doktora “Bu işlem beyine zarar verir mi? ” diye sorar. Doktor da bu işin kendisinin beyin zararı olduğunu söyler. Bellek zarar görerek kaybolur ve çıkış da karanlıktaki ışıkta; hatırlanmak istenmeyen en utanç verici anlarda, geriye atılmış anılarda aranır. Meta toplumunun tüketimin getirdiği haz, edilginleşme ile bellek zaten yavaş yavaş silinir. Bir de buna uyku imparatorluğuna alınabilecek reklamlar misali hayatlara karışan Lacuna gibi şirketler eklemlenir, evet Lacuna zorlamaz ama çok güzel gözüken prozium sunar; “Acılarınız hafiflemesin, bırakın biz sizin yerinize onları silelim.” İşte bu noktada yaşam, yaşam deneyimi olmaktan çıkar. Kişi koleksiyoncu kimliğinden feragat eder, anılarının koleksiyonculuğunu başkasına devreder.




“Old Boy”da hatırlanmayan tek bir olay bütün filmin öyküsünün kurulumuna neden olur. Her gün bir şeyler söyleriz ve onu bilinçaltına atabiliriz. Bir şeyler görüp unuturuz ama bir anı kaçırmak bile kendi çocukluğunun büyümesini izleyememek, olgunlaşamamaktır. Film, yaşam deneyimi kendi rızaları ve rızasızlıklarıyla alınan ve her şeye rağmen iyi ve kötü yanlarıyla aşk yaşayan ikiliyi konu ediniyor. Hollywood misali mükemmel bir aşk yok. Çünkü gerçekte böyle bir şey yok. Kurtarılmayı bekleyen kadın, beyaz atlı prens, kırmızı ayakkabılı prenses ters düz edilmiştir. Farklı olmaya çalışan kurtarılmayı bekleyen kadın ve adam var. Acı, nefret, ayrılık, sevgi vardır. Hiç kimse mükemmel değildir. Kendi tarihine , geçmişine sahip çıkamamanın verdiği yabancılaşma ve “Zamanla unutursun”a tekabül eden avuntu…








Film aslında distopyan bir bakış açışı sergilemekte… Ünsal Oskay’ın vurguladığı gibi distopya Platon’a uzanır ve eskinin özlemini çeker. Geleceğe değil geçmişe bakar ve regresiftir. Burada da yaşanan gelecek değil aslında geçmiştir, filmin sonunda ikili geleceklerinde geçmişlerini yaşarlar. Ayrılacaklarını bilirler ama burada önemli nokta kanımca bir insanın elinden anıları alınırsa aslında replikanta dönüşmesidir. İnsan görünümünde estetize edilmiş insan kopyası… Estetize edilmiş yaşamın alçıdan replikaları, gerçek yaşam değil gerçeklik simülakrası… Clementine, filmin bir yerinde bu durumu çok güzel bir replikler yumağıyla aydınlatır. Küçükken “Clementine” adında çok çirkin bir bebeğinin olduğunu ve ona “Sen çirkin olamazsın, güzel ol” dediğini söyler. Hemen ardından o iç acıtan sözler dökülür ağzından;


“Sanki onu değiştirebilirsem ben de değişecekmişim gibi…



Bu durum, “Blade Runner”daki barbie ya da vitrin mankenin kuşak atlamış insan replikası Pris’i akıllara getirmektedir. Ayrıca söylediği söz tam da doruk noktasıdır. Anıları değiştirmeye çalışarak veya onları silerek olduğu gibi görmeyerek, yani kendini hiçleştirerek kendini değiştiremez insan… Geçmişiyle barışık olması gerekir. Geçmişini kabullenen hatalarıyla onu kucaklayan bir film var karşımızda ama asla umutlu değil, mutlu son görünümünde aynı şeyleri yaşayacağını Gondry’nin başyapıt olarak nitelendirdiği “Groundhog Day” misali bilen ancak bilmesine rağmen “okay” diyen şimdinin yaşam kalıbındaki gelecekteki ya da geçmişteki bir çift…

“Vanilla Sky” ya da aslında “Open Your Eyes”da kurmaca hayat, satın alınan ve hatırlanamayan bir oyun Eternal’da yine karşımıza çıkıyor… “I Want You”nun başı ve sonundaki çuvalla atılan hayata benzettiğim çuvallara konulan geçmişi ve yine aynı sahnede duyduğumuz cümleyi de ilintilemeli;

“Bir hikayenin sonu başka bir hikayenin başlangıcıdır.”

Uzaktan bakıldığında filmin denediği yeni bir şey yok belki ya da güneş altında yeni bir şey yok. Kimilerine göre de yeni dönem karmaşık kurgu karakterizasyonunda bir aşk filmi… Ama bu film bir şeyler denemeye çalışıyor. Film aynı bellek üzerine yapılmış en iyi filmlerden biri olan Alain Resnais’in yönetmenliğinde Alain Robbe Grillet senaryosuna sahip “Geçen yıl Marienbad’da”da ve tabi ki diğer Resnais filmi “Hiroşima Sevgilim”de olduğu gibi bellek üzerine zorlayıcı hamleler yapıyor, gelecek geçmiş ayrımını törpülüyor ve zaman kavramı eksiyle artıyı birleştiriyor. Geçen yıl Hiroşima’da şimdiki zamanla geçmiş zamanı bir arada kullanıyor. “Geçen Yıl Marienbad’da”da belleği zorlayıcı sahneler, statüsü değişen heykeller, karakterler, gölgesiz nesneler ve daha bir çok çözmek için uğraşılan “Shining”den Barton Fink’e tanık olduğumuz belleğin koridorlarını hatırlamak gerek… “Eternal Sunshine of The Spotless Mind” da da Escher modeli belleğin koridorlarında, labirentlerinde koşturmaktayken Eternal’da da bilinçaltımıza aynı John Malkovich’deki gibi seyahat yapılıyor. Lotte ve Maxine, Joel ve Clementine olup geçmişe koşuyor ve belleğin kaybolması üzerine onu engellemeye çalışan teknikte yapılmış bir film karşımıza çıkıyor. Deneysel olarak nitelendirilmiyor ama denediği önemli bir şey bu…


“Unutkanlar şanslıdır çünkü hatalarının acısını çekmezler. ”F.W. Nietszche



Filmi özetleyen en güzel metafor ise arabanın vuruk kısmıdır. Filmin başında arabanın yan tarafı vuruktur ve Joel durumu anlayamaz. Yandaki arabanın park ederken yaptığını düşünür oysaki o, Clementine’ın gidişinde arabesk tabiriyle kalbindeki vuruk; Joel’i terk ederken gördüğümüz daha önceki bir kazadan kalmadır. Hayatımıza dair en kötüleri olarak düşündüğümüz anları silmeye kalkarsak mutlaka güzel olanları da beraberinde sileceğimiz vurgulanmaktadır. Arabadaki vuruk kısmı hatırlamaması ise filmin en ironik kısmıdır.


“Life is a state of mind"


Being There


Yaşamın algılamak istediğimiz gibi olduğunu vurgulayan bu söz de aslında buradaki karakterlerin, John Malkovich olup başkalarının hayatlarını yaşayan replikantlar haline gelerek anılarını silmeleri için uygundur.Yaşamı algılamak istedikleri gibi yaşamaya çalışırlar, yaşadıkları gibi değil..

Kendileri için tehlikeli akıllarının itiraflarını bir kasete doldururlar. “Truman Show”daki hayatın benzetimidir, anıları olmayan belekleri silinmiş çitten atlayan elektrik koyunları sayan ya da düşleme olasılığı olan elektrik koyunlar… “Okay” ise karşı koymaya karşı çaresizlikle kabulleniş vazgeçmemekle birleşmiş, demek ki androidler elektrik koyun düşleyebilirmiş dedirten hatırlamamanın verdiği acıya karşı direniş…Deneysel bir yaşamdır yaşadıkları , kendi deneyimlerini silen ve tekrar yaşayan distopik replikantların kendileri hariç herhangi biri olma çabaları… Ama Nietzscheci bir bengi dönüşle hayatı yaşarlar.En başından sonunda kadar döngüsel, aynı olan hayat… Geleceğin karanlığı bugünle ve dünle birleştirilmiştir. Ancak filmin ileriye dönük değil de kendini geçmişte bırakması çok doğru bir yaklaşım olarak gözükmemektedir. Bugün aslında dün müydü?

The Korgis’ten Beck’e seyahat;filmin tema şarkısı her şeyi açıklar;
“Everybody’s gotta learn sometime” Zamansa bir Tindersticks albümü açıp geçmişle şimdiyi bütünlemek zamanıdır ama geçmişte John Malkovich Olmak’taki gibi belleğe hapsolmadan, içeride emilmeden; ilerideki şarkıları daha iyi seçebilmek için… “Eternal Sunshine of The Spotless Mind” için çalınan şarkı ise;
Tindersticks – Can We Start Again?



* “Eternal Sunshine of The Spotless Mind”da Lacuna inc.’de .çalışan hafızası silinen bireylerden ve çalışanlarından Mary, Doktor Mierzwiak Joel’in haritada sapmasını düzeltmeye çalışırken alıntı yapar.Aynı diyalog içerisinde geçen diğer bir alıntı yine yazımda kullanacağım Nietzsche sözüdür.
** “Abelard ve Heloise;Mektuplar”, Oyunlaştıran Ronald Duncan , Çeviri Zeynep Avcı , Mitos Boyut Yayınları, 1996,İstanbul,Önsöz





Özge Öndeş



Kaynak: http://www.sinemadefteri.com/2006/05/eternal-sunshine-of-the-spotless-mind/